03. Dromerige landschappen & Lieftallige schilderijen

Het schilderij Christina's World (1948) van Andrew Wyeth is een van de meest iconische Amerikaanse kunstwerken van de 20e eeuw. Hoewel het op het eerste gezicht een idyllisch beeld lijkt van een jonge vrouw die in het gras rust, schuilt er een verhaal achter van fysieke beperking. Wat veel mensen niet direct zien, is dat Christina niet ontspannen in het gras ligt. Ze lijdt aan een degeneratieve spierziekte (tegenwoordig vermoedt men de ziekte van Charcot-Marie-Tooth, al werd destijds vaak aan polio gedacht). Hierdoor verloor ze de controle over haar onderlichaam. Omdat ze weigerde een rolstoel te gebruiken, verplaatste ze zich door over de grond te kruipen, waarbij ze haar armen gebruikte om zichzelf voort te trekken. De vrouw op het schilderij is Anna Christina Olson (1893–1968). Zij was een buurvrouw en goede vriendin van Andrew Wyeth in het kustplaatsje Cushing, Maine.

"The Fairy Feller's Master-Stroke" is een schilderij van Richard Dadd, een Britse kunstschilder uit de 19de eeuw. Zie je de ongelooflijk gedetailleerde, sprookjesachtige wereld vol lieftallige elfen en kabouters? 

Dadd schilderde dit meesterwerk terwijl hij levenslang opgesloten zat in Bethlem Royal Hospital (een psychiatrische inrichting). Hij was daar beland nadat hij zijn eigen vader had vermoord met een scheermes, in de overtuiging dat zijn vader de duivel was. Hij werkte negen jaar lang aan dit ene "lieftallige" schilderij om zijn demonen te bezweren.

Richard's moeder stierf toen hij nog jong was, waarna zijn vader hertrouwde. Zijn vader was apotheker en later lijstenmaker. Hij stimuleerde Richard's talent en hielp hem bij het uitbouwen van zijn vroege carrière in Londen. Richard's geestelijke gezondheid verslechterde op een reis naar Egypte. Dadd kwam een groep Egyptenaren tegen die een traditionele waterpijp aan het roken waren en voegde zich bij hen. Naar eigen zeggen had hij vijf dagen continu zitten roken en hij raakte ervan overtuigd dat, aangezien geen van de Egyptenaren ooit iets zei, het bubbelen van de waterpijp hun communicatiemiddel moest zijn. Op de vijfde dag had hij 'een boodschap ontcijferd' die volgens hem afkomstig was van de Egyptische god Osiris. Hierna werd Dadd steeds minder voorspelbaar en agressief. Dit kwam tot uitbarsting in Rome, waar hij een oncontroleerbare drang had om de paus aan te vallen tijdens een publiek optreden. Waar zijn gedrag eerst nog als een gevolg van te veel zon werd gezien, werd het steeds duidelijker dat Dadd krankzinnig begon te worden.

Terug in Engeland, liet zijn familie hem onderzoeken door een arts die gespecialisserd was in krankzinnigheid. Deze verklaarde hem al snel "non compos mentis" (officieel niet tot zinnig denken in staat). Dadd wist zijn familie er echter van te overtuigen dat hij alleen maar wat rust nodig had.

Om zijn geest weer op orde te krijgen, ging Dadd samen met zijn vader naar het Engelse plaatsje Cobham. Daar kreeg Dadd opnieuw een aanval van woede en krankzinnigheid. Tijdens een wandeling in het bos vermoordde en ontleedde hij zijn vader met een scheermes. Volgens geruchten zou hij zich tegoed hebben gedaan aan diens hersenen.

Dadd vluchtte naar Frankrijk. Wanneer hij in Calais aankwam had hij zijn met bloed besmeurde kleren nog aan. In Parijs werd hij opgepakt wegens een moordpoging op een toerist. Tijdens zijn arrestatie werd er een lijst op zijn lichaam gevonden van mensen die 'dood moesten'. Zijn vader stond op nummer één.

Op zijn 27ste werd hij opgenomen in het 'Bethlem Hospital', een instelling voor psychiatrische patiënten in Londen, waar men vaststelde dat hij een bipolaire stoornis had. Ondanks zijn wanen, die nooit volledig verdwenen, werd hij in gevangenschap rustiger. De artsen moedigden hem aan om te blijven schilderen, wat leidde tot zijn meest gedetailleerde en beroemde "feeën-schilderijen".

Zoek nog meer kunst die op het eerste gezicht een gezellige en onschuldige indruk maakt maar waar het kwade achter schuil gaat. Kan je dit kwade verklaren? Is er een link tussen het kwaad en creativiteit? Welke bedoeling heeft de kunstenaar met zijn werk? Hoe wordt het ervaren door het publiek? Zit het kwaad bij de kunstenaar of bij het publiek? Is het kwade aanwezig in de kunstwereld? Welke rol spelen geld, subsidies, naamsbekendheid, verslaving, drugs, geestelijke gezondheid …? Ga op onderzoek uit.

Enkele vragen & bedenkingen die kunnen helpen …

Waar schuilt het kwaad ergens volgens jou? We denken vaak aan donkere steegjes of gevaarlijke monsters maar …

Misschien is het kwaad iets heel alledaags en banaal. Kwaad kan voortkomen uit onnadenkendheid. We zijn niet vaak bewust destructief. Het kwaad is de afwezigheid van empathie of kritisch denken. 

Elke mens heeft een schaduwzijde. We voelen soms egoïsme, boosheid, … Hoe gaan we hiermee om? Willen/kunnen we dit altijd onder ogen zien? Misschien ontstaat zo wel het kwaad? 

Misschien is de meest gevaarlijke schuilplaats van het kwaad, niet haat maar onverschilligheid. Mensen durven al eens wegkijken omdat het makkelijker, veiliger of comfortabeler is. 

Het kwaad houdt zich ook schuil in groepsdenken en in "Wij-Zij" dynamieken. We reduceren anderen tot een label. Het kwaad vermomt zich dan als "gerechtigheid" of "ideologie".

Hoe kijken religieuze mensen naar het kwaad? Kijk/luister naar het verhaal van Job, dit is het derde boek van de wijsheid literatuur uit het Oude Testament. Wat zegt dit verhaal over het kwade en het goede? 

Leidt het kwaad soms of altijd tot iets goeds? Ga op zoek naar voorbeelden.